Tip 1 Diyabette Hücre Tedavisi: Güncel Durum ve Gelecek*
Tip 1 diyabet (T1D), bağışıklık sisteminin hatalı olarak beta hücrelerine saldırdığı otoimmün bir hastalıktır. T1D tanısı alanların beta hücreleri artık vücudun ihtiyaç duyduğu kadar ve şekilde insülin üretemez.Bu da T1D’li kişilerin hayatlarının geri kalan zamanında insülin ihtiyaçlarını vücut dışından (eksojen insülin) karşılamaları gerektiği anlamına gelir.
Peki ya işlevsiz beta hücrelerini yeni insülin üreten hücrelerle değiştirebilseydik? O zaman hücreler sağlıklı kaldığı sürece kendinize fazla ya da hiç insülin vermeniz gerekmeyebilirdi. T1D’de hücre tedavisinin arkasındaki fikir işte budur.
T1D için hücre tedavisi
Bilim insanları hücre tedavisini mümkün kılmak için yıllardır çalışıyorlar. Bunu yapmak için birkaç zorlu görevi yerine getirmeleri gerekiyor:
İnsülin üreten hücreler elde etmek veya üretmek,
Onları güvenli bir şekilde vücudunuza yerleştirmek,
Onları mümkün olduğunca uzun süre canlı ve işlevsel tutmak ve
Onları bağışıklık sisteminizden korumak.
Onların sıkı çalışmaları sayesinde bu zorlukları çözme yolunda büyük ilerlemeler kaydedildi. Bugün, umut vaat eden üç tür hücre tedavisi mevcut veya geliştirilme aşamasında. Şimdi bunlara daha yakından bakalım.
Lantidra: Bazı yetişkinler için onaylandı
CellTrans tarafından üretilen Lantidra, T1D için FDA tarafından onaylanan ilk hücre tedavisidir. Sadece şiddetli hipoglisemisi olan T1D’li yetişkinler için kullanılabilir.
Lantidra, organ nakillerinde olduğu gibi, vefat etmiş donörlerden alınan insülin üreten hücreleri kullanır. Hücreler kan dolaşımına verilir ve karaciğere gider. Ürettikleri insülin daha sonra pankreas da dahil olmak üzere diğer organlara taşınır. Lantidra alan kişilerin bağışıklık sistemlerini baskılamak için ilaç almaları gerekir, böylece bu yeni hücreler bağışıklık sisteminin saldırılarından korunur.
Klinik testlerde 30 kişi Lantidra aldı. Bunların yaklaşık üçte biri 1-5 yıl boyunca insüline ihtiyaç duymadı ve diğer üçte biri de 5 yıldan uzun süre insüline ihtiyaç duymadı. Bununla birlikte, beş katılımcı hala her gün insülin almak zorundaydı.
Lantidra kullanmanın bazı dezavantajları vardır. Çalışmaya katılanların çoğu istenmeyen yan etkiler yaşamıştır. Bunlardan bazıları, örneğin enfeksiyonlar, bağışıklık sistemini baskılayan ilaçların kullanımından kaynaklanmıştır. Bağışıklık sisteminin baskılanması, diğer komplikasyonları ve muhtemelen yaşamı tehdit eden durumların riskini de artırabilir.
Ayrıca, Lantidra donörlerden alınan insülin üreten hücrelere dayanır. Bu nedenle, bunların bulunabilirliği sınırlıdır ve kaliteleri garanti edilemez.
Bu dezavantajlar nedeniyle FDA ( Amerikan Gıda ve İlaç Kurumu), Lantidra’nın yalnızca ciddi hipoglisemik olaylar yaşayan T1D ile yaşayan kişilerde kullanımını onaylamıştır.
VX-880: Şu anda süren klinik çalışmalar
VX-880, Vertex Pharmaceuticals’ın deneysel bir hücre tedavisidir. Bağışlanan kök hücreler kullanılır ve bu hücreler insülin üreten hücrelere dönüştürülür. Bu şekilde insülin üreten hücreler Lantidra’da kullanılan hücrelerden daha kolay temin edilebilir.
Bunun dışında, VX-880 bazı açılardan Lantidra’ya benzemektedir. Hücreler benzer bir şekilde kan dolaşımına verilir ve onları korumak için bağışıklık sistemini baskılayan ilaçlara ihtiyaç vardır.
T1D ve şiddetli hipoglisemi ile yaşayan insanlar için 2021’de VX-880’in klinik bir denemesi başladı. Çalışma, 2024 yılının başlarında verilerin bağımsız bir komite tarafından incelenmesi için durduruldu ve o zamandan beri yeniden başladı.
Geçen ay yapılan Amerikan Diyabet Birliği Bilimsel Oturumlarında Vertex, şimdiye kadar 14 kişinin VX-880 aldığını ve bunlardan 12’sinin tam doz aldığını bildirdi. Bu 12 kişinin hepsi kendi insülinlerinin bir kısmını üretiyordu. Bazı katılımcılar vücutlarının ihtiyacını karşılayacak kadar insülin üretmiş ve artık kendi kendilerine insülin uygulamak zorunda kalmamışlardır. Tüm katılımcıların glukoz seviyeleri hedef aralıktaydı ve hiçbiri ciddi hipoglisemik olaylar yaşamadı. Şimdiye kadarki verilere dayanarak, deneme 37 katılımcıya genişletildi.
VX-264: Klinik çalışmalar başladı
Vertex ayrıca VX-264 adı verilen ikinci bir hücre tedavisi yaklaşımı üzerinde çalışmaktadır. Bu deneysel tedavi, VX-880 gibi insülin üretmek için değiştirilmiş kök hücreleri kullanır, ancak uygulama farklıdır. Hücreler, bağışıklık sisteminden korunmaları için koruyucu bir cihazın içine yerleştirilir veya kapsüllenir. Daha sonra bu cihaz cerrahi olarak karın duvarına implante edilir. Bu mekanizma hücreleri koruduğu için, VX-264 bağışıklık sistemini baskılayan ilaçlar olmadan kullanılır.
Mayıs 2023’te Vertex, VX-264 ile ilgili bir klinik çalışma başlattı. Dünyanın dört bir yanından T1D’li 17 katılımcıyı kaydetmeyi planlıyorlar. Ocak ayı itibariyle, çok sayıda kişi zaten kayıtlıydı ve VX-264 almıştı. Deneme 2026 yılında sonuçlanacaktır, ancak ön sonuçlar daha erken çıkabilir.
Yeni nesil hücre tedavisi
T1D için hücre tedavisi son on yılda uzun bir yol kat etti. Bu tedaviler, T1D’lilerin kendi insülinlerini üretmelerine yardımcı olarak günlük yaşamlarını dönüştürebilir. Ancak günümüzdeki yaklaşımlar hala gelişime açık.
Araştırmacılar, gelecekte T1D ile yaşayan daha fazla insana fayda sağlayabilmesi için hücre tedavisini geliştirmek için çalışıyorlar. Fiziksel kapsülleme önemli bir yenilik örneğidir. Bir başka seçenek de insülin üreten hücreleri bağışıklık sisteminden korumak için bağışıklık veya gen terapisi kullanmak olabilir.
Henüz kullanıma girmese de, sürekli geliştirme ve testlerle, hücre tedavisi T1D ile yaşayan herkesin hayatını olumlu yönde etkileme potansiyeline sahiptir.
*https://t1dexchange.org/cell-therapy-for-t1d-whats-now-and-whats-next/ linkindeki yazıdan çevrilmiştir (Çev:Dr.Şükrü Hatun)